سه شنبه, 26ام شهریور

شما اینجا هستید: رویه نخست هنر هنر ارسی؛ گوشه گمشده‌ آوازخانه ایرانی

هنر

ارسی؛ گوشه گمشده‌ آوازخانه ایرانی

برگرفته از روزنامه اطلاعات

«‎ارسی»‌ها خیلی دوست‌داشتنی‌اند، به‌ویژه اگر «عشق معماری سنتی» هم باشی و مدام ‎خاطره‌های کودکی را برایت تداعی کنند؛ اما تمام خاطره‌ها روی سرت خراب ‎می‌شوند وقتی در سفر نوروزی در خانه‌ای قدیمی در یزد، محو بازی شیشه‌های رنگی و ‎آفتاب ناز فروردین باشی و صدای مادری و بعد پدری و بعد باز هم مادری را بشنوی که در ‎پاسخ فرزند نوجوانشان که با اشاره به نوشته روی دیوار (اورسی) می‌پرسد مامان / ‎بابا، اورسی یعنی چی؟ بعد از مکثی نسبتا طولانی با افتخار می‌گویند، فکر کنم اینجا ‎اتاقی باشد که عروس‌ها را در آن می‌آوردند، چون در لهجه یزدی به عروسی می‌گویند «‎عاروسی»!

آن‌وقت مثل اسفند روی آتش می‌پری و با صدای بلند تلاش می‌کنی جای خالی راهنما یا ‎تابلوی توضیح‌دهنده را پر کنی و اندک اطلاعاتت را که دست کم باعث می‌شود «عاروسی در ‎لهجه یزدی» را از اورسی، یعنی اتاق‌هایی با پنجره‌های زیبای گره‌دار چوبی با ‎شیشه‌های رنگی، تمیزدهی، با صدای بلند به گوش پسرک یا دخترک برسانی، حتی اگر پدر و ‎مادر محترم چشم‌غره‌ای حواله‌ات کنند و دست فرزندشان را بکشند و بروند‎.

این مقدمه را نوشتم تا بهانه‌ای شود برای شناختن بیشتر اورسی و گفتن این‌که یکی ‎از گوشه‌های زیبای آواز «معمار ایرانی» تا چه حد مهجور است، مثل خیلی گوشه‌های ‎دیگرش که این روزها در بافت بی‌قواره و چشم‌آزار آپارتمان‌هایی که به سرعت قارچ در ‎خیابان‌های دودی و سیمانی سر بر می‌آورند، هضم می‌شوند؛ خیابان‌هایی که حتی ‎ساختمان‌ دانشکده‌‌هایش که قرار است مهندس معمار بیرون بدهند هم کالبدهای بی‌روحی ‎بیش نیستند و همه‌چیز به گوشه‌های تیز و بی‌رحم مربع‌ها و مستطیل‌ها ختم می‌شود و ‎دریغ از ذره‌ای ظرافت و زندگی‎.

 

اورسی یا ارسی چیست و از کجا آمده است؟ ‎

«‎اورس» در فارسی به چم (معنای) گشاده لوز روس و اروس است. در اروپا به این گونه ‎درها گیوتین می‌گویند. استاد پیرنیا واژه ارسی را پارسی می‌داند برابر گشاده و ‎باز دانسته‌اند.

«ار» پیشوندی است برابر ‎بالا رفتن که در برخی واژه‌های دیگر مانند «ارچین» دیده می‌شود و «سی» برابر پرتو و ‎چشمه که در گویش‌های نیمروزی (جنوبی) ایران روایی است.

ارسی، گونه‌ای پنجره چوبی ‎و شبکه‌دار کشویی است که با بالا و پایین رفتن باز و بسته می‌شود.

بلندای آن از کف ‎تا سقف است. این در ـ پنجره‌گاه به میان‌سرا باز می‌شود و گاه میان دو تالار قرار ‎می‌گیرد تا هنگام نیاز، باز شود و یک تالار بزرگ به‌دست آید‎.

کاربرد ارسی در معماری ایران به‌گونه یک بازشوی بنیادی، پیشینه‌ای بسیار کهن ‎دارد و نمونه‌های زیبای آن در همه جای ایران دیده می‌شود. لت ارسی‌ها معمولا فرد ‎است. ارسی یک‌لتی در بالای خانه‌های گوشوار یا راهروهای طبقه اول ساختمان دیده ‎می‌شوند‎.

سطح مشبک پنجره‌های ارسی کارکردهای زیادی از جمله تأمین نور فضای درونی، در معرض‏ ‎دید قرار دادن فضای بیرونی، کاهش شدت تابش نور آفتاب و گرما، ایجاد زیبایی در نمای ‎ساختمان، حفظ حریم و دور کردن حشرات مزاحم است (شیشه‌های رنگی پنجره‌های ارسی با ‎ایجاد نورهای رنگارنگ سبب دور و خارج شدن حشرات مزاحم از فضای اتاق‌ها می‌شوند)؛ ‎اما علاوه بر این‌ها دلایل دیگری برای استفاده از ارسی‌ها وجود داشته است‎.

این نوع پنجره‌ها باعث می‌شوند نور خورشید به اندازه کافی به فضای اتاق وارد ‎شود، نه کمتر و نه بیشتر.

از نظر روان‌شناسی، رنگ‌های مختلف این شیشه‌ها و ایجاد ‎نورهای هم‌رنگ‌شان روی انسان تأثیرات مختلفی می‌گذارد که هر رنگ کنار رنگ دیگر، شدت ‎این تأثیر را خنثی و مقدار مناسب آن را تنظیم و تعدیل می‌کند. بیشتر رنگ‌های ‎استفاده‌شده در شیشه‌های ارسی، لاجوردی، قرمز، سبز و زرد هستند که هر کدام ‎به‌تنهایی یک تأثیر روان‌شناختی مجزا دارند‎.

از سوی دیگر، سطح پنجره‌های ارسی را با استفاده از انواع نقش‌های گوناگون ‎گره‌سازی و با شیشه‌های رنگی و ساده می‌آراستند و ترکیب‌های بدیعی پدید می‌آوردند و ‎به این شکل، هماهنگی بین این شبکه‌های هندسی و نورهای رنگی باعث ایجاد زیبایی ‎دلپذیری می‌شد‎.

همچنین ناپسند دانستن تقلید از نقش‌ها و صورت‌های انسانی و حیوانی در نقاشی و ‎سایر هنرهای تصویری و تجسمی به‌تدریج موجب شد، تقلید از طبیعت در بسیاری از هنرهای ‎اسلامی چندان مورد توجه قرار نگیرد و جایگاه والایی نیابد. به همین دلیل، هنرمــندان ‎به ایجاد ظرافت در ترکیب‌های هندسـی و انتزاعی توجه بسیار کردند. از دیــد مردم‌شنــاسی ‎نیز پنــجره‌های ارسی بــاعث محــدود کــردن دید از بیرون به درون خانه می‌شــوند‎.اما این‌ها تنها فواید ارسی نیستند. وقتی پای ارسی در میان باشد از تأثیر بر ‎کاهش صدا نیز می‌توان گفت. اگر قطعات یک گره در پنجره نسبت به هم زوایای مختلف یا ‎متعدد پیدا کنند، جابه‌جایی صوتی ایجاد می‌شود.

این جابه‌جایی تابع قوانین علم ‎آکوستیک (عایق‌ صدا) است. فرم‌های شش‌وجهی نیز دارای خواص صوتی هستند، مانند کاربرد ‎صوتی شش‌وجهی در طبیعت در کندوی زنبور عسل که دقیقا عمل انتقال صوت را انجام ‎می‌دهد‎.فکر کنم همین اندازه کافی باشد برای این‌که ارزش ارسی را بدانیم و حتی اگر قصد ‎استفاده از آن را در معماری خانه خود نداریم، دست کم آن‌قدر بدانیم که بتوانیم به ‎کنجکاوی فرزندان‌مان پاسخ دهیم.

ارسی‌ها مثل خیلی چیزهای دیگر دست کم، ارزش «در ‎خاطر ماندن» را دارند‎.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید