چهارشنبه, 12ام آذر

شما اینجا هستید: رویه نخست کتاب‌شناخت فروزش فروزش 5

فروزش 5

اسطوره‌ی‌ معجزه‌‌ی یونانی و نوید جان‌بخش‌ معجزه‌ی‌ ایرانی

دیدگاه‌ ماتریالیستی غربی او، که‌ عوامل‌ اقتصادی را برتر و مقدم‌ بر عوامل‌ فرهنگی و معنوی و به‌ویژه‌ عامل‌ دین‌، می‌انگارد و این‌ دیدگاه‌ نه‌تنها در این‌ کتاب‌ بلکه‌ در دیگر آثارش‌ نیز پیدا و چیره‌ است‌. من‌ در نوشته‌هایم‌ (از جمله‌ آگاهی آریایی و مقاله‌ «بن‌بست‌های جامعه‌شناسی») نه‌تنها مفاهیم‌ و مصداق‌های عین‌ و ذهن‌ در جامعه‌شناسی را بررسی کرده‌ام‌، بلکه‌ همانند هگل‌ هنوز باور دارم‌ که‌ ماده‌ و پدیده‌های مادی فقط‌ از لحاظ‌ زمانی بر ذهن‌ و آگاهی انسان‌ مقدمند ولی از لحاظ‌ منطقی مؤخر بر آنند.

بررسی کتاب اسطوره‌‌ی معجزه‌‌ی یونانی - فراخوانی برای بازنگری تاریخ ایران و یونان

موضوع یونان باستان و پیوندش با ایران موضوع مهمی است، هم از جهت شناخت تمدنِ جهانگیر غرب ــ تمدنی که مدعی است بر روی تمدن یونانی بنا شده و دنباله‌ی آن است ــ و هم از جهت شناخت تمدن ایران؛ چرا که یونان همیشه دستاویز روشن‌فکران غربی و حتا ایرانی برای تحقیر تمدن باستانی ایران بوده است (از پرسش‌هایی خام و سبک‌دستانه هم‌چون «نام‌های دانشمندان و فیلسوفانی که در تمدن یونانی وجود دارد و عدم شناخت ما از هم‌طرازان ایرانی آنها» تا «مقایسه‌ی ــ به‌زعم مدعیان ــ مردم‌سالاری آتنی با استبداد ایرانی»).

آموزش و پرورش در ایران باستان

با نگاهی گذرا به تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان، این باور که ایرانیان از پیشتازان معارف بشری بوده و حق بزرگی بر تمدن بشری دارند محکم‌تر می‌شود. باشد که ما و آیندگان به یافته‌های علمی گذشتگان مهر بورزیم، آن‌ها را دوباره بررسی کنیم، برای رفع کاستی‌ها بکوشیم و چیزی بر آن بیفزاییم و آن را پر بارتر به آیندگان بسپاریم.

نگاهی به کتاب «درباره‌‌ی سیاسی‌سازیِ امروزینِ شاعر ایرانی، نظامی گنجوی» - فرهنگ در مصادره‌ی سیاست

«نظامی گنجوی» شاعر بزرگ ایرانی است که پنج مثنوی او ــ مشهور به «خمسه» یا «پنج گنج» ــ جزو شاهکارهای ادبی زبان فارسی به شمار می‌آید و چندین سده الهام‌بخش و الگوی شاعران دیگر بوده و سعید نفیسی بیش از ١۵٠ اثر را نام می‌برد که به تقلید از کارهای نظامی گنجوی سروده شده است. سوای کتاب مخزن الاسرار ــ که کتابی است در حکمت و اندرز و عرفان ــ چهار اثر دیگر «پنج گنج» به طور مستقیم یا غیرمستقیم به تاریخ و فرهنگ ایران باستان مربوط می‌شوند: داستان لیلی و مجنون اگرچه بُن‌مایه‌های عربی دارد، اما به گفته‌ی‌ کارشناسان، اثر نظامی گونه‌ی‌ ایرانی‌شده‌ی داستان را روایت می‌کند. خود شاعر هم با ترکیب «در زیور پارسی و تازی» همین موضوع را تأیید می‌کند. خسرو و شیرین و بهرام‌نامه (یا هفت پیکر) به تمامی به تاریخ ساسانیان مربوط می‌شوند.

انوشیروان دادگر

به همین داستان «انوشیروان و کفش‌گر» می‌پردازیم و درمی‌یابیم که کار «انوشیروان» از چند جهت در خور نگرش است: یکی آن‌که آزادی کار و کسب تا آن‌جا بود که کفش‌گری می‌توانست دارای آن‌چنان سرمایه و دارایی خیره‌کننده‌ای باشد و کسی از کارگزاران حکومتی حق تجاوز به او را نداشته باشد؛ دوم آن‌که مردم تا‌ آن‌جا به فرمان‌روایان خود باور داشتند که با یک اشاره، چنان اندوخته‌ی کلان سالیان دراز عمر خود را در کف اخلاص پیش‌کش کنند؛ سوم ــ که بالاترین کار انوشیروان است ــ این است که در برابر چنان بخششی، کاری خلاف آیین و بُن‌داد جامعه‌ انجام نمی‌دهد و دارایی کفش‌گر را ــ بی‌ آن‌که کسی به آن چشم بد داشته باشد ــ به او باز می‌گردانند... خواننده‌ی این گفتار، در هیچ زمانی و در هیچ حکومتی، چنین پاک‌باز‌ی‌ای را سراغ ندارد. می‌بینیم که «حکومت» ساسانی، در مرز «دولت» و نزدیک به معنی و مفهوم «دولت» بوده است... حال و کار و زمان و هنگامه‌ی جنگ را در نظر آورید تا به عظمت کار پی ببرید.

بی‌توجهی به آثار باستانی؛ از کوروش بزرگ تا کوروش کوچک

سازه‌ی بنای تاریخی گور دختر، به دلیل واقع شدن در تنگه‌ی صعب‌العبور و دور از دسترس ارمِ بوشهر، سال‌ها ناشناخته مانده و تنها بومی‌های منطقه از آن سراغ داشتند، تا این‌که در سال 1339 باستان‌شناسی بلژیکی به نام لویی واندنبرگ آن را معروف کرد و به عنوان یک اثر تاریخی واجد ارزش ثبت شد. این باستان‌شناس بلژیکی در یادداشت‌های خود نوشته بود این آرامگاه متعلق به «چیش‌پیش» یا کوروش اول (جد کوروش بزرگ) است. علاوه بر این برخی دیگر از باستان‌شناسان نیز به‌خاطر نام بومی بنا آن (گور دختر) را به «ماندانا» یا «هوتسا» (آتوسا) ــ همسر یا دختر کوروش بزرگ ــ منسوب می‌کردند.

اشاره‌های فردوسی به نظام و نهادهای آموزش و پرورش

فردوسی تاریخ‌نویس به معنای رسمی و معمول نبرده است و نهادهای اجتماعی و فرهنگی ایران را مورد نقد و بررسی قرار نداده است. او در مسیر روشن‌گری گذشته‌ی ایران‌زمین و نشان دادن شکوه‌مندی فرهنگی و تمدنی ایران به مسایلی خاص اشاره دارد که گاه از آن‌ها می‌توان برخورداری تاریخی فراهم آورد. نهاد آموزش و پرورش، اصول و اهداف آن و شیوه‌های کاربری و سازمانی بخش‌های گوناگون آن، یکی از امرهای اجتماعی ـ تاریخی است که پژوهش‌گران شاهنامه از آن برخورداری یافته‌اند. فردوسی از اوان کودکی تا دبستان، هیربدستان و حتا دوران آموزش‌های عالی زادگانِ ایران‌زمین را مورد عنایت قرار داده و تحلیل و تبیین آموزشی خود را به ظهور رسانده است. بی‌تردید آن شاعر بلندمرتبت، كه عصر اسلامی را دریافته و به تشیعِ ایرانی وابسته بوده، از آموزش‌های جدید زمان خود نیز بهره‌برداری کرده است و با چنین برخورداری‌ها و احساس تعهد در دفاع از هویت ایرانی کوششِ آموزش و پرورش وی در تعالی نفسانی و رشد دادن به اندیشه‌ی انسانی است. انسانِ شاهنامه به ارزش‌های برین وابستگی دارد و به همین دلیل استعداد در مسیر خلاقیت و ابتکار و تکامل عقلانی است.

زبان فارسی و آموزش عشایر - وطن ما وطن بزرگ‌تری است

زبان فارسی ماند و رونق یافت و در بحرانی‌ترین زمان‌ها در یکی از چهارراه‌های طوفان‌زا و پر عبور و مرور جهان پا بر جا ایستاد و وحدت، قومیت و استقلال فرهنگی معنوی ما را محکم و استوار نگاه داشت. مصر کهن‌سال تسلیم زبان بیگانه شد؛ مشرق مدیترانه و شمال آفریقا راهی جز این نیافت؛ آسیای صغیر اسیر ترکی عثمانی گشت؛ لیکن زبان فارسی دوام آورد و پرچم ایران به‌دست از قله‌های فتح و ظفر فرود نیامد. ولی عامل سوم را هم فراموش نکنیم. قدرت طبیعی خود زبان! زبان فارسی زبانی است جادوگر و افسون‌کار؛ زبانی است به نرمی حریر و سختی فولاد. ای کاش من قسمتی از عمر تلف‌کرده‌ی خود را به شاگردی علمای زبان‌شناسی و ادبای وزن و قافیه گذرانده بودم. اگر چنین کرده بودم امروز با جرأت بیشتری سخن می‌گفتم. من گمان می‌کنم که قسمت مهمی از راز بقای زبان فارسی در ذات و طبیعت خود این زبان نهفته است. کلماتش کوتاه و نرم و شیرین است. این کلمات دعوایی با هم ندارند. به یکدیگر اُنس و اُلفت می‌ورزند. به‌راحتی در آغوش هم قرار می‌گیرند؛ می‌غلطند، می‌لغزند، با هم بازی می‌کنند و از بازی‌ها، نرمش‌ها و لغزش‌های خود آهنگی مطبوع به‌وجود می‌آورند و تکلّم را به ترنّم نزدیک می‌سازند.

در همین زمینه